Osmanlı dövlətinin və Türkiyə Cümhuriyyətinin yəhudi xalqına böyük yardımları niyə unudulur?..- ARAŞDIRMA

 
“İsrail əleyhinə hərəkatın fəal iştirakçısı olan Sefard yəhudisi Tom Pessa yazır: "Osmanlı İmperiyasının sultanı II Bəyazid İspan inkvizisiyası zamanı ailəmin həyatını xilas etdi. İsrail hökuməti ondan bir-iki şey öyrənə bilərdi..."
 
“Osmanlı dövlətində yəhudilər qeyri-müsəlman dini icmalar üçün tətbiq olunan idarəetmə sistemi çərçivəsində yaşayırdılar. Onlar dini ayinlərini sərbəst şəkildə yerinə yetirir, sinaqoqlarını idarə edir və icma daxilində ailə və dini məsələləri öz dini rəhbərləri vasitəsilə həll edirdilər...”
 
“Bir çox yəhudi tarix kitablarında deyilir ki, Osmanlı imperiyası Sefarad yəhudilərinə “ən stabil sığınacaq verən müsəlman dövlətlərdən biri” olub...”
 
“Hələ 1933-cü ildə Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu Mustafa Kamal Atatürk çoxsaylı görkəmli alman və avstriyalı yəhudi alim və alimlərini Türkiyəyə sığınmağa dəvət edərək onları nasist təqiblərindən xilas etmiş və akademik karyeralarını davam etdirmələrinə imkan yaratmışdı...”
 
“Məşhur Amerika osmanlı tarixçisi Stenford Djey Şou öz araşdırmalarında Holokost zamanı bir sıra türk diplomatlarının bir çox yəhudinin həyatını xilas etməyə çalışdığını təsdiqləyib...”
 
Tarix boyu yəhudi xalqı müxtəlif ölkələrdə dini, siyasi və etnik təqiblərlə üzləşib. Bu hadisələr arasında 1492-ci ildə İspaniyadan kütləvi şəkildə qovulmaları və XX əsrdə baş vermiş Holokost faciəsi xüsusi yer tutur. Bu iki hadisə arasında təxminən dörd əsr yarım fərq olsa da, hər ikisi bugünkü Türkiyənin tarixi ilə əlaqələndirilir. Birinci hadisə Osmanlı dövləti, ikinci isə Türkiyə Respublikası dövrünə təsadüf edir.

XV əsrin sonlarında İspaniyada uzun illər davam edən siyasi və dini dəyişikliklər başa çatmaq üzrə idi. 1469-cu ildə Kastiliya kraliçası Isabella I (of Castile) ilə Araqon kralı Ferdinand II (of Aragon) evlənərək İspaniyanın siyasi birliyinin əsasını qoydular. Onların məqsədlərindən biri ölkədə dini vahidliyi təmin etmək idi. Bu siyasətin tərkib hissəsi kimi müsəlmanlara və yəhudilərə qarşı təzyiqlər artdı...
 
1492-ci ilin yanvarında İspaniya ərazisindəki Qranada əmirliyi ilə İber yarımadasındakı son müsəlman dövləti süqut etdi. Bunun ardınca, həmin ilin 31 mart tarixində “Alhambra Decree” fərmanı imzalandı. Fərmana əsasən, İspaniyada yaşayan bütün yəhudilər dörd ay ərzində ya xristianlığı qəbul etməli, ya da ölkəni tərk etməli idilər. Fərmanı pozanlar ölüm cəzası və əmlaklarının müsadirəsi ilə üzləşə bilərdilər…
 
Bu qərar nəticəsində on minlərlə yəhudi doğma yurdunu tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Müasir tarixçilər ölkəni tərk edənlərin sayını müxtəlif qiymətləndirsələr də, ümumiyyətlə 80–150 min nəfər arasında olduğu qəbul edilir. Bir çox ailə əsrlərlə yaşadığı evlərini, torpaqlarını və ticarət müəssisələrini çox aşağı qiymətə satmağa və ya geridə qoymağa məcbur oldu. Onlara qızıl və gümüş kimi qiymətli metalları ölkədən çıxarmağa da icazə verilmirdi ki, bu da böyük maddi itkilərə səbəb oldu…

Yəhudilərin bir hissəsi xristianlığı qəbul edərək İspaniyada qalmağa üstünlük verdi. Onlar "konversolar" və ya "yeni xristianlar" adlandırılırdı. Lakin dinlərini dəyişsələr də, onların bir qismi sonrakı illərdə gizli şəkildə yəhudiliyə etiqad etməkdə ittiham olunaraq XV əsrin sonlarından XIX əsrin əvvəllərinə qədər İspaniyada fəaliyyət göstərən dini məhkəmə və təqib sistemi (Spanish Inquisition) İspan inkvizisiyası tərəfindən təqiblərə məruz qaldı.
 
İspaniyanı tərk edən yəhudilər Portuqaliya, Mərakeş, Italiya və digər ölkələrə köç etsələr də, onların əhəmiyyətli hissəsi Osmanlı dövləti ərazisini seçdi. Həmin dövrdə Osmanlı dövləti siyasi sabitliyi, geniş ərazisi və inkişaf etmiş ticarət yolları ilə regionun ən güclü dövlətlərindən biri idi…
 
Osmanlı sultanı II Bəyazid İspaniyadan qovulan yəhudilərin qəbul edilməsinə razılıq verdi. Mənbələrdə Kamal Rəisin komandanlığı altında Osmanlı donanmasının qaçqınların bir hissəsinin daşınmasına kömək etdiyi qeyd olunur, baxmayaraq ki, bunun miqyası barədə tarixçilər arasında fərqli fikirlər mövcuddur. Sonrakı dövrlərdə II Bəyazidə  aid edilən və İspaniya hökmdarlarının öz ölkələrini kasıblaşdıraraq Osmanlını zənginləşdirdiklərini bildirən məşhur ifadə geniş yayılmışdır. Lakin müasir tarixçilər həmin sitatın dövrün orijinal sənədlərində təsdiqlənmədiyini və ehtiyatla qiymətləndirilməli olduğunu bildirirlər…
 
Osmanlı torpaqlarına gələn Sefarad yəhudiləri əsasən Istanbul, Salonika, Ədirnə, Bursa, İzmir və digər şəhərlərdə məskunlaşdılar. Onlar öz dillərini – ladino (yəhudi-ispan dili) – və mədəni ənənələrini uzun müddət qoruyub saxladılar. Sinaqoqlar, məktəblər, xeyriyyə təşkilatları və ticarət birlikləri yaradaraq Osmanlı şəhərlərinin sosial və iqtisadi həyatına fəal şəkildə qoşuldular...
 
Sefarad yəhudiləri ticarət əlaqələrinin genişlənməsində, bank və maliyyə işində, toxuculuq sənayesində, tibb və əczaçılıqda, metallurgiyada, kitab çapı və nəşriyyat sahəsində mühüm rol oynadılar. Xüsusilə Salonika XVI əsrdən etibarən Aralıq dənizi hövzəsinin ən böyük yəhudi mərkəzlərindən birinə çevrildi və şəhərin iqtisadi inkişafında yəhudi icmasının rolu olduqca böyük idi...

1519-cu ildə Sultan I Səlimin əmri ilə tərtib edilmiş rəsmi sənədlərdə (Edirne Tapu Tahrir Defteri) "Camat-i España" (İspan İcması) adlı ayrıca bir bölmə var. Orada Adrianopolda sığınacaq tapan 40-dan çox yəhudi ailə başçısının adları sadalanır...
 
İsrail əleyhinə hərəkatın fəal iştirakçısı olan Sefard yəhudisi Tom Pessa yazır: "Osmanlı İmperiyasının sultanı II Bəyazid İspan inkvizisiyası zamanı ailəmin həyatını xilas etdi. İsrail hökuməti ondan bir-iki şey öyrənə bilərdi."
 
“Yad Vashem” və İsrail Milli Kitabxanası bu köçü “Sefarad diasporasının əsas dönüş nöqtəsi” kimi təsvir edir...
 
Bir çox yəhudi tarix kitablarında deyilir ki, Osmanlı imperiyası Sefarad yəhudilərinə “ən stabil sığınacaq verən müsəlman dövlətlərdən biri” olub...
 
Osmanlı dövlətində yəhudilər qeyri-müsəlman dini icmalar üçün tətbiq olunan idarəetmə sistemi çərçivəsində yaşayırdılar. Onlar dini ayinlərini sərbəst şəkildə yerinə yetirir, sinaqoqlarını idarə edir və icma daxilində ailə və dini məsələləri öz dini rəhbərləri vasitəsilə həll edirdilər. Bununla yanaşı, digər qeyri-müsəlman icmalar kimi müəyyən vergi öhdəlikləri və hüquqi məhdudiyyətlər də mövcud idi. Bununla belə, həmin dövrün Avropa ölkələrinin əksəriyyəti ilə müqayisədə Osmanlı imperiyası dini azlıqlar üçün daha təhlükəsiz və sabit yaşayış mühiti təqdim edirdi. Osmanlı dövrü çox vaxt Avropanın bir çox bölgələri ilə müqayisədə yəhudilər üçün daha təhlükəsiz sayılıb...
 
XX əsrdə yəhudi xalqı daha böyük bir faciə ilə – Holokostla üzləşdi. Bu dövrdə Osmanlı dövləti artıq mövcud deyildi və onun yerində 1923-cü ildə yaradılmış Türkiyə Cümhuriyyəti fəaliyyət göstərirdi. Hələ 1933-cü ildə Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu Mustafa Kamal Atatürk çoxsaylı görkəmli alman və avstriyalı yəhudi alim və alimlərini Türkiyəyə sığınmağa dəvət edərək onları nasist təqiblərindən xilas etmiş və akademik karyeralarını davam etdirmələrinə imkan yaratmışdı. Həmin alimlər Istanbul və digər şəhərlərdə universitet islahatlarında iştirak etdilər. Türkiyənin müasir akademik sisteminin formalaşmasında onların rolu böyük oldu. Bu proses həm humanitar, həm də elmi inkişaf baxımından mühüm hadisə idi. Bu addım Türkiyənin beynəlxalq akademik nüfuzunu artırdı...
 
Türkiyə Cümhuriyyəti İkinci Cahan savaşı illərində rəsmi olaraq neytral siyasət yürüdürdü və müharibəyə birbaşa qoşulmadı. Bu neytrallıq ölkəyə diplomatik manevr imkanı versə də, eyni zamanda ciddi iqtisadi və hərbi təzyiqlər yaradırdı. Müharibə dövründə qlobal ticarət sisteminin çökməsi Türkiyənin idxal və ixrac imkanlarını xeyli məhdudlaşdırdı. Ölkə mümkün Alman hücumuna qarşı böyük ordu saxlamağa məcbur idi. Bu vəziyyət dövlət büdcəsinə ağır yük salırdı. Türkiyə müharibənin sonuna qədər ehtiyatlı və balanslı mövqeyini qorudu.
 
Bu dövrdə Avropada Holokost soyqırımı baş verirdi. İrqçi Almaniya və onun müttəfiqləri milyonlarla yəhudini sistemli şəkildə qətlə yetirirdi. Deportasiya düşərgələri və ölüm maşını kimi işləyən sistem Avropanı bürümüşdü. Yəhudilər həyatlarını xilas etmək üçün müxtəlif ölkələrə qaçmağa çalışırdılar. Türkiyə bu qaçış yollarından biri kimi bəzi hallarda tranzit ölkə rolunu oynayırdı.
 
Bir neçə türk diplomatı nasist işğalı altında olan Avropada türk yəhudilərini və qeyri-türk yəhudilərini xilas etmək üçün həyatlarını təhlükəyə atıb. Xüsusilə Selahattin Ülkümen Rodos adasında fəaliyyət göstərərkən bir sıra yəhudinin deportasiyasının qarşısını alıb. 1944-cü ildə Rodos adasında Türkiyənin baş konsulu vəzifəsində çalışan Ülkümen nasist hakimiyyəti ilə birbaşa qarşılaşıb. O, 42 yəhudi ailəsinin (təxminən 50 nəfər) azad edilməsini təmin edərək, onların Türkiyə vətəndaşı olduqlarını və ya Türkiyə ilə əlaqələrinin olduğunu və Türkiyənin müsəlman, yəhudi və ya xristian vətəndaşları arasında fərq qoymadığını iddia edib. Buna görə Ülkümen Holokost zamanı həlak olan 6 milyon yəhudinin xatirəsini əbədiləşdirmək üçün Qüdsdə yaradılmış  “Yad Vashem” təşkilatı tərəfindən "Righteous Among the Nations"(“Millətlər arasında ədalətli insanlar”) adına layiq görülüb.

Digər diplomatlar, o cümlədən Behiç Erkin və Necdet Kent haqqında da xilasetmə fəaliyyətinə dair məlumatlar mövcuddur. Araşdırmalara görə, Türkiyə diplomatları Avropanın müxtəlif bölgələrində fəaliyyət göstərib. Xüsusilə Fransa və Almaniya nəzarətində olan ərazilər mühüm idi... 
 
Məşhur Amerika osmanlı tarixçisi Stenford Djey Şou(1930-2006) bu fəaliyyətləri geniş şəkildə araşdırıb. O, Türkiyə arxivləri və Almaniya sənədlərinə əsaslanaraq müxtəlif iddialar irəli sürüb. Bu iddialara görə, türk diplomatları bir çox yəhudilərin həyatını xilas etməyə çalışıb.
Alim bu məsələni uzun illər araşdırıb, Almaniya arxivlərindən materiallarla yanaşı, Ankaradakı Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin arxivlərində, eləcə də Parisdəki Türkiyə səfirliyi və Baş Konsulluğunda tapılan diplomatik sənədlərdən istifadə edib. O, tədqiqatının nəticələrini "Türkiyə və Holokost. Türkiyə və Avropa yəhudilərini nasist təqibindən xilas etməkdə Türkiyənin rolu- 1933-1945" kitabında təqdim edib...
 
Stenforda görə, Parisdəki türk konsulluqları bu prosesdə mühüm rol oynayırdı. Konsulluqlarda Türkiyə vətəndaşlığı ilə bağlı yüzlərlə müraciət toplanırdı. İnsanlar deportasiyadan xilas olmaq üçün vətəndaşlıq statusuna ümid edirdilər. Bəzi hallarda sənədlərin tezləşdirilməsi həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Bu sənədlər insanların düşərgələrə göndərilməsinin qarşısını ala bilirdi.
 
Türk yəhudilərini qorumaq üçün ən çox səy göstərən, çox vaxt həyatlarını təhlükəyə atan türk diplomatları Parisdəki baş konsullar Cevdet Dülgür (1939-1942) və Fikret Şefik Özdoğancı (1942-1945), eləcə də vitse-konsul Namiq Kamal Yolqa olub. Sonuncu daha sonra Tehran və Moskvada səfir vəzifəsində çalışmış və Türkiyə Xarici İşlər Xidmətinin baş katibi olub. Baş konsul Bedi Arbel (1940-1943), Mehmed Fuad Kərim (1943-1945) və vitse-konsul Necdet Kent müharibə boyunca Marseldə, daha sonra isə Qrenoblda xidmət edirdilər. Bu diplomatlar müharibə zamanı türk yəhudilərinə kömək etmək üçün mümkün olan hər vasitədən istifadə ediblər...
 
O vaxtlar Marseldə vitse-konsul olan səfir Necdet Kent kimi diplomatların xilasetmə hekayələri geniş yayılıb.  O, şərqə gedən mal-qara vaqonlarına yüklənən 80 türk yəhudisini xilas etmək üçün necə müdaxilə etdiyini danışır. Necdet bir alman zabitinin kişiləri buraxmaqdan imtina etməsindən ("onlar yəhudidirlər, türk deyillər") sonra diplomatın gəmiyə minib getməkdən imtina etdiyini danışır. Qatar hərəkət edib və Kent yalnız növbəti stansiyada düşüb... 
 
"Bundan sonra baş verənləri heç vaxt unutmayacağam... Xilas edilən insanlar bizi qucaqladılar və gözlərində minnətdarlıqla əllərimizi sıxdılar... Həyatımda həmin səhər yatağımda uzananda hiss etdiyim daxili rahatlığı nadir hallarda yaşamışam. İllər ərzində həmin gün qısa qatar səfəri zamanı bir çox səyahət yoldaşımdan məktublar almışam. Bu gün kim bilir, onlardan neçəsi hələ də sağdır və neçəsi bizi tərk edib. Mən onların hamısını, hətta artıq məni xatırlamayanları belə, sevgi ilə xatırlayıram", - deyə Necdet Kent yazır.
 
Digər diplomatlar, o cümlədən Paris və Marseldə çalışan nümayəndələr də bu kontekstdə xatırlanır.  
 
Bununla yanaşı, bəzi türk yəhudilərinin vətəndaşlıq statusu problemləri də olub. Xaricdə yaşayan bəzi icmalar Türkiyə qeydiyyatını itirmişdi. Bu vəziyyət onların hüquqi müdafiəsini çətinləşdirirdi. Bəzi insanlar Fransa və digər ölkələrdə deportasiya təhlükəsi ilə üzləşmişdi. Konsulluqlar bu hallarda sənədləri yeniləməyə çalışırdı.

Müharibə dövründə diplomatik sənədlərin əhəmiyyəti həyati idi. Bir kağız parçası insanın həyatını xilas edə bilirdi. Bəzi hallarda gecikən sənədlər faciəyə səbəb olurdu. Bu, müharibə bürokratiyasının sərt reallığını göstərir. Eyni zamanda insan faktorunun nə qədər önəmli olduğunu üzə çıxarır.
 
Beləliklə, 1492-ci ildə Osmanlı dövlətinin İspaniyadan qovulan yəhudilərə sığınacaq verməsi dünya tarixində dini təqiblərdən qaçan insanlara göstərilən ən mühüm humanitar addımlardan biri kimi qəbul edilir. Holokost dövründə isə Türkiyə Respublikasının bəzi diplomatlarının fərdi təşəbbüsləri müəyyən sayda yəhudinin həyatının xilas edilməsinə töhfə verib. Hər iki hadisə fərqli tarixi şəraitdə baş versə də, humanitar tarix baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır və bu gün də tarixşünaslıqda araşdırılmağa davam edir...
 
Təəssüf ki, hazırkı İsrail baş naziri Benyamin Netanyahu və onun hökumət üzvləri tarixin bu ibrət dərslərini unudaraq öz xalqlarının soyqırımından xilas edilməsində mühüm rol oynamış Türkiyə dövlətini qondarma “soyqırımı”nda suçlamağa çalışır...